Бақыт — сезім емес: біз оны өмір бойы қате жерден іздеп келеміз

Қазір адам өз өміріне көбіне сол сәттегі көңіл күйіне қарап баға беретін болды. Өзімізден «Қазір өзімді жақсы сезініп тұрмын ба?», «Маған жайлы ма?» деп жиі сұраймыз. Алматы мен Астананың көшесінде кез келген адамнан «Бақыт деген не?» деп сұрасаңыз, көбі оны белгілі бір сезіммен байланыстырады. Бірі «жанның жылуы» десе, енді бірі «отбасы түгел жиналған дастарқан басындағы күй» дейді. Бірақ бақыттың мәні мұнымен шектелмейді.

Бақыт — сезім емес. Қазіргі қоғамдағы ең үлкен қателіктің бірі де осы: біз жағымды эмоцияны бақыттың өзімен шатастырып алдық. Шын мәнінде, эмоция — бақыттың белгісі ғана. Сол сияқты адам өмір бойы жағымды әсердің соңынан қуып жүріп, шынайы бақытқа жете алмауы мүмкін.

Эмоция — бақыттың белгісі ғана. Қайнап жатқан сорпаның иісі дастарқанның өзі емес қой — ол тек дастарқанның жайылатынын аңғартады. Эссенің негізгі ойы

Ата-бабамыз мұны бізден жақсы түсінген. Қазақ қоғамында адамның көңіл күйінен бұрын ісіне, мінезіне, абыройына мән берілген. Себебі сезім тұрақты емес: ұйқыңыз қанды ма, таңертең не жедіңіз, жақындарыңызбен ренжісіп қалған жоқсыз ба — мұның бәрі көңіл күйіңізге әсер етеді. Егер адам бақытты тек осындай құбылмалы сезіммен өлшейтін болса, ол өмір бойы кездейсоқ жағдайларға тәуелді болып қалады.

Бақыт пен бақытсыздықты бір-біріне қарама-қарсы ұғым деп қабылдау да дұрыс емес — екеуі екі түрлі құбылыс. Адам ауыр күйзелісті бастан өткеріп жүріп те өмірінің мәнін сезініп, өзін бақытты санай алады. Мұны денсаулықпен салыстырсақ, түсіну оңайырақ. Денсаулықтың не екенін бір ауыз сөзбен түсіндіру оңай емес: ол көзге көрінбейді, бірақ бір сәтте жоғалтып алуға болатын үлкен құндылық. Қазір денсаулыққа басқаша қарай бастадық — бүгін ғана емес, ертең де, арғы күні де деніңнің сау болуы маңызды.

Жақсы өмірдің үш «макронутриенті»

Бақытты дұрыс тамақтанумен салыстырып көрейік. Дұрыс тамақтанудың негізін үш макронутриент — ақуыз, май және көмірсу құрайды. Ағзаға үшеуі де қажет; біреуі жетіспесе, теңгерім бұзылады. Тек ақуызбен ғана қоректенуге болмайды: алғашқы аптада бәрі дұрыс сияқты көрінгенімен, уақыт өте ағза оған төтеп бере алмайды.

Бақыт та дәл осылай қалыптасады. Оның да үш «макронутриенті» бар — ләззат, қанағат және өмірдің мәні. Осы үшеуінің біреуі ұзақ уақыт жетіспесе, қалғанының бәрі болғанымен, адам өзін толық бақытты сезіне алмайды.

Ләззат пен рахаттың айырмасы

Көпшілік «Өмірдің ләззатын көргім келеді» дегенді «барынша көп рақат алғым келеді» деп түсінеді. Бірақ бұл — қате түсінік. Рақат — адам табиғатына тән, көбіне санадан тыс қалыптасатын сезім. Нейробиологтар мұны мидың лимбикалық жүйесінің жауабы деп түсіндіреді: адам тіршілік үшін пайдалы әрекет жасағанда ми «осыны тағы қайтала» деген белгі береді. Рақат әп-сәтте пайда болады да, дәл солай тез басылады. Ал оның соңынан үздіксіз қуа берсеңіз, дофаминге негізделген марапатты күту жүйесі іске қосылады — кез келген тәуелділіктің негізінде дәл осы тетік жатыр.

Сондықтан «жағымды болса, жасай бер» деген қағида адамды әрдайым дұрыс жолға бастай бермейді. Егер осы ұстанымды бұлжытпай орындасақ, ешкім отбасын сақтап қала алмас еді, ешкім қиын болса да маңызды іске бел шеше кіріспес еді.

Ал ләззаттың табиғаты мүлде басқа. Ләззат — жоғары деңгейдегі құбылыс, оған мидың префронталды қыртысы қатысады. Оның негізі үш құрамнан тұрады: рақат, адамдар және естелік. Мұны қазақ оқырманына түсіндіріп жатудың қажеті жоқ — біздің дастарқан ешқашан тек ас ішетін орын болған емес. Ортақ табақтан желінетін бесбармақ, қонақ кесесін өзі тоқтатқанша құйыла беретін шай, бірнеше ұрпақтың бір дастарқан басына жиналуы — мұның бәрі ләззаттың айқын көрінісі.

Биохимиялық тұрғыдан алғанда алкогольдің кез келген мөлшері ағзаға зиян. Дегенмен мәселе тек оның өзінде емес, қандай жағдайда тұтынылғанында. Отбасылық мерекеде жақындарыңызбен бірге көтерілген бір бокал мен ауыр күннен кейін үйде жалғыз ішілген сол бір бокалдың химиялық құрамы бірдей болғанымен, адамға әсері екі түрлі. Тәтті тағамға да осыны айтуға болады: айырмасы құрамында емес, сол сәтті кіммен бөліскеніңізде және одан қандай естелік қалғанында.

Осыдан қарапайым қорытынды шығады: егер қандай да бір іс сізге рақат сыйлағанымен, оны жалғыз істеп, ешкіммен бөліспесеңіз әрі ол туралы ортақ естелік қалмаса, онда бұл шынайы ләззат емес. Қазіргі технологияның ең үлкен мәселесінің бірі де осы — ол рақатты адамдық қарым-қатынастан бөліп алып, әлдеқайда күшейтіп ұсынады. Опиоидтер, құмар ойындар, шексіз таспа — барлығының мақсаты бір: рақатты табиғи ортасынан ажыратып, адамға қайта-қайта ұсыну. Мұның соңы көп жағдайда тәуелділікке әкеледі.

Қанағат және тоқтаусыз жарыс

Бақыттың екінші «макронутриенті» — қанағат. Қанағат — қиындықты жеңіп, алға қойған мақсатыңа өз еңбегіңмен жеткеннен кейін пайда болатын сезім. Емтиханда көшіріп өткен студент мұндай сезімді бастан кешірмейді. Сондықтан қанағатты сатып алу да, қолдан жасау да мүмкін емес — оған тек еңбекпен жетуге болады.

Сәттілік — қанағаттың кеңеюі, ал сәтсіздік — шынайы бақыттың тереңдеуі. Автордың әкесінің сөзі

Бірақ мұның бір ерекшелігі бар. Жаңа көлік, қызметтегі жоғарылау немесе көптен күткен жеңіс сыйлаған қуаныш уақыт өте бәсеңдейді. Мысалы, сыйақы алғандағы ең үлкен қуаныш ақшаны қолға ұстағанда емес, оны алатыныңды естіген сәтте сезіледі. Ал арада бірнеше апта өткен соң, сол ақша бұрынғыдай әсер қалдырмайды.

Көпшілік осыдан қате қорытынды шығарады: «Демек, көбірек керек». Көбірек ақша, жоғарырақ қызмет, қымбатырақ көлік... Осылайша адам тоқтаусыз жарысқа түседі. Жылдамдаған сайын алға жылжып келе жатқандай көрінеді, бірақ шын мәнінде сол орнында айналып жүреді. Кейбір отбасылар тойды өзгеден асырып өткізу үшін қарызға батады. Бірақ мұндай қуаныш келесі біреудің жетістігін көргенге дейін ғана созылады, ал қарыз бен уайым ұзақ уақыт бірге жүреді.

Бұл ойды адамзаттың ұлы рухани ілімдерінен де кездестіруге болады. Буддизмдегі Бірінші асыл ақиқат көбіне «өмір — азап» деп аударылады. Алайда оның мағынасы тереңірек: адам ешқашан толық қанағатқа жете алмайды, себебі үнемі жаңа нәрсеге ұмтылады. Қанағатсыздықтың түп-төркіні — адамның өз қалауы мен дүниеге байланып қалуында, ал одан арылудың жолы — қажет кезде қоя білу.

Қазақ халқы мұны ертеден-ақ бір ауыз сөзбен айтып кеткен: «Қанағат — қарын тойғызады». Ал ашкөз адамның көзіне ештеңе толық болып көрінбейді.

Өмірдің мәні: әркім өзіне жауап беруге тиіс екі сұрақ

Бақыттың үшінші, бәлкім, ең маңызды «макронутриенті» — өмірдің мәні. Ол үш нәрседен құралады: біріншісі — өз өміріңді тұтас бір жол ретінде қабылдау; екіншісі — өзіңнің бұл өмірдегі орның мен маңызыңды сезіну; үшіншісі — не үшін өмір сүріп жүргеніңді анық білу. Осы үшеуінің бірі жоғалса, ешқандай рақат та, ешқандай жетістік те адамды шынайы бақытты ете алмайды.

Бұл тұрғыдан қазақ мәдениетінің артықшылығы бар. Көп халық ұмытып кеткен дүниені біз әлі сақтап келеміз — жеті атасын білу, шежіресін ұмытпау, өзін ұрпақтар жалғасқан үлкен тізбектің бір буыны ретінде сезіну. Адам өз тегін, өз тамырын білген кезде өмірдің мәні туралы сұраққа жауап табу да жеңілдей түседі.

Өміріңде мән бар-жоғын түсінуге көмектесетін екі қарапайым сұрақ бар. Біріншісі: сен не үшін дүниеге келдің? Екіншісі: не үшін жан қиюға дайынсың? Егер адам осы екі сұрақтың біріне де шынайы жауап бере алмаса, мәселе өміріндегі басқа қиындықтарда емес, өмірінің мәнін әлі таппағанында болуы мүмкін. Бұл сұрақтардың дайын жауабы жоқ — әркім өзінікін табуы керек.

Табынуға айналатын төрт нәрсе және «кері тілек тізімі»

Адамды бақыттан алыстататын төрт нәрсе бар: ақша, билік, рақат және даңқ. Бұлардың ешқайсысы өздігінен жаман емес — ақшамен отбасыңды асырайсың, билік арқылы елге қызмет етуге болады. Қауіптісі — осының бәрі мақсатқа емес, табынатын құндылыққа айналған кезде. Сонда адам жетістікке тәуелді бола бастайды: қанша дәулетті болса да, өзіне бәрібір аз көрінеді.

Бірақ мұның бәрінен бас тарту керек деген сөз емес. Мәселе жетістікке ұмтылуда емес, оны өмірдің басты мақсатына айналдыруда. Тарихта із қалдырған ұлы тұлғалар атақ қуғандықтан емес, адамдарға қызмет еткендіктен биікке көтерілді. Оларды жетелеген — мойындалуға деген құштарлық емес, өзгеге пайдасын тигізуге деген ниет.

Қазақта мұны дәл білдіретін бір сөз бар — асар. Бір үйге баспана тұрғызу немесе егін жинау керек болса, бүкіл ауыл жұмылып көмектескен. Мұндай еңбекте ешкім ұтылмайды: бірі көмек алады, екіншісі өзгеге қол ұшын созғанына қуанады. Осындай қуаныштың табиғаты жеке пайдадан алынатын қуаныштан мүлде бөлек.

Ойлануға тұрарлық тағы бір қарапайым жаттығу бар. Әдетте мақсатқа жету үшін «тілектер тізімін» жасауға кеңес береді. Бірақ мұның кері әсері де болуы мүмкін: адам қалаған дүниесінің санын көбейткен сайын, қолында бары аз көріне бастайды. Сондықтан кейде «кері тілек тізімін» жасап көрген пайдалырақ. Ол үшін өзіңіз қатты байланып қалған дүниелердің бәрін қағазға жазыңыз да, оларды ойша біртіндеп сызып тастаңыз. Осылайша заттардың өзіңізге қаншалықты ықпал етіп жүргенін аңғарып, сол тәуелділіктен арыла бастайсыз.

Бақыт — жететін жер емес, қалыптасатын дағды

Осының бәрінен шығатын қорытынды біреу: бақыт — кездейсоқ келетін сәттілік те, ұтып алатын жүлде де емес. Ол — адам бойында қалыптасатын дағды. Ол ең алдымен өзіңді сырттай бақылай білуден басталады. Психологияда мұны метатаным деп атайды — өз эмоцияңа беріліп кетпей, оны сырт көзбен бақылай алу.

Біздің бір бөлігіміз қорқады, ашуланады, ренжиді. Ал екінші бөлігіміз сол сезімдердің бәрін байқап, оларды бағалай алады. Сезіміне ерік берген адам оның жетегінде кетеді. Ал өз сезімін басқара алатын адам алдымен оны байқайды, атын қояды, содан кейін ғана қалай әрекет ететінін өзі шешеді. Бұған қарапайым әдеттер де көмектеседі: мазасыз жаңалықтарды шектен тыс оқымау, әлеуметтік желіде уақытты мөлшермен өткізу, сол сәттегі эмоцияға емес, өз ұстанымыңа сүйеніп әрекет ету.

Бақыт — бір күні жетіп, мәңгі қалып қоятын соңғы нүкте емес. Ол — бағыт. Эссенің түйіні

Мәселе бүгін өзіңізді толық бақытты сезінесіз бе, жоқ па, онда емес. Ең маңыздысы — кешегі күнмен салыстырғанда бүгін бақыттырақ бола алдыңыз ба? Өмірді өзгертетін нәрсе — бір сәттік қуаныш емес, ләззаттың, қанағаттың және өмір мәнінің арасындағы тепе-теңдікті күн сайын сақтай білу. Ең жақсысы — мұны кез келген адам бүгіннен бастай алады. Мысалы, кешке жақындарыңызбен бір дастарқан басына жиналудан.

---